Ana səhifə » Hüceyrəli formalar » Eukariotlar (Eucaryota) » Göbələklər (Fungi, Mycobionta, Mycetalia və ya Mycota)

Göbələklər (Fungi, Mycobionta, Mycetalia və ya Mycota)

Göbələklərin 100 000-ə qədər növü mövcuddur. Lakin mütəxəssislər hesab edilir ki, onların real sayı dəfələrlə çox – 300 000 – 1.5 mln. tərtibindədir. Çünki hər il mütəxəssislər minlərlə yeni göbələk növü təsvir edir. Onlar üçün spesifik hüceyrə quruluşu, vegetativ vəziyyətdə hərəkətsizlik, sorma vasitəsilə heterotrof qidalanma tipi (adsorbsiya) və hədsiz böyümə qabiliyyəti xarakterikdir. Göbələklər xarici həzm sisteminə malikdir. Onlar mürəkkəb üzvi maddələri ifraz etdikləri hidrolitik fermentlər vasitəsilə parçaladıqdan sonra bədənlərinin bütün hissələri ilə udur.

Göbələklər olduqca müxtəlifdir. Onlar bir-birindən quruluşuna, ölçülərinə, yaşadığı yerə, fizioloji funksiyalarına görə fərqlənir. 20 – 26 0C-də yaxşı böyüyüb inkişaf edir. Bu canlılar təbiətin hər cür şəraitində yaşamağa uyğunlaşmışlar. Onlara suda, torpaqda, ölü üzvi toxumalarda da rast gəlmək mümkündür. Bəzi göbələk növləri bitki, heyvan və insan toxumalarında parazitlik edir. Hesablamalara görə, meşə döşənəyinin biokütləsinin 78 – 90 %-i göbələklərin payına düşür (təxminən 5 t/ha).

Göbələklər aləminin nümayəndələri özlərində bitki və heyvan xüsusiyyətlərini birləşdirir. Aydın təzahür edən hüceyrə divarı, vegetativ vəziyyətdə hərəkətsizlik, sporlarla çoxalması, vitaminlər sintez etmək qabiliyyəti, qidanı sormaqla (adsorbsiya) qəbul etməsi kimi xüsusiyyətlər onları bitki aləminə yaxınlaşdırır. Lakin onlar:

  • heterotrofluq;
  • hüceyrə divarının tərkibində xitin maddəsinin olması (bu buğumayaqlıların xarici skeletində rast gəlinir);
  • hüceyrələrdə xloroplastın və fotosintetik piqmentlərin olmaması;
  • ehtiyat maddə kimi qlikogenin toplanması;
  • metabolizm məhsulu olan sidik cövhərinin yaranması və ifrazı kimi bitkilərdə olmayan, yalnız heyvanlara xas olan xüsusiyyətlərə də malikdir.

Bu xüsusiyyətlər onları eukariot orqanizmlərin ən qədim nümayəndəsi hesab etməyə əsas verir. Hesab edilir ki, göbələklər və bitkilər bir-birindən asılı olmayaraq fərqli su mikroorqanizmlərindən yaranmışdır.

Göbələklər cinsi və qeyri-cinsi yolla çoxalır. Qeyri-cinsi çoxalma mitselinin hissələri (tumurcuqlama), hiflərin fraqmentasiyası və ya ayrı-ayrı hüceyrələr (spor) hesabına çoxalır. Bu hüceyrələr yeni mitselinin yaranmasına əsas olur. Maya göbələkləri tumurcuqlama ilə çoxalır. Qeyri-cinsi çoxalma endogen və ekzogen sporlar vasitəsilə də həyata keçə bilir. Endogen sporlar xüsusi ixtisaslaşmış hüceyrələrin – sporangiyaların daxilində yaranır. Ekzogen sporlar və ya konidilər mitselinin xüsusi şişlərinin (konidi daşıyıcıları) ucunda formalaşır. Əlverişli şərait zamanı inkişaf edən spordan yeni mitseli yaranır. Göbələklərin cinsi çoxalması müxtəlif cür olur. Bəzi göbələklərdə bu proses hiflərin sonunda yerləşən 2 hüceyrənin (erkək və dişi qametlərin) qovuşması nəticəsində baş verir.

Göbələklər digər orqanizmlərlə simbioz yaşaya bilir. Məsələn, onlar yosunlarla və ya sianobakteriyalarla simbioz əlaqə yaradıb, şibyələri əmələ gətirir. Onlar ali bitkilərin köklərinə sarılaraq hiflər vasitəsilə onlara daxil olur və mikoriz (yun. miko – göbələk, rizo - kök)adlanan struktur (kök + göbələk) yaradır.

Mikoriz strukturu

Bu cür simbioz bitkilərin fosfatlara olan tələbatını ödəyir. Məsələn, yerüstü bitkilərin 80%-i və bir çox kənd təsərrüfatı bitkiləri Glomus versiforme göbələyi ilə simbioz formalaşdırır. Bu göbələk onların köklərində yaşayaraq bitkilərə fosfatları və qidalı mineral maddələri rahat mənimsəməyə imkan yaradır. Göbələk isə bunun müqabilində ağacdan üzvi maddələr alır. Onlarda fotosintez olmadığından üzvi maddələri sintez edə bilmir. Məhz bu səbəbdən bir çox qiymətli göbələkləri süni surətdə yetişdirmək mümkün olmur.

Bu aləmin nümayəndələri arasında həm birhüceyrəli (mikroskopik), həm də çoxhüceyrəli (ali) göbələklərə rast gəlinir.

Göbələyin meyvə cismi (miseli) – nazik, şaxələnmiş böyüyən və yanlara şaxələnən uc saplar (hif) sistemindən ibarətdir. Başqa sözlə, hiflərin məcmusu miseli yaradır. Hər bir hif çoxnüvəli hüceyrələrdən ibarət nazik və sərt xitin (azot tərkibli polisaxarid) divarla əhatə olunmuşdur.


Miselinin quruluşu

Göbələklərdə miselilər arakəsməsiz (septasız) və arakəsməli (septalı) olur. İbtidai göbələklər (xitridiomitsetlər, oomitsetlər və s.) əsasən septasız, ali göbələklər isə septalı olur.

Göbələklər göbələyəbənzər orqanizmlərə (selikli göbələklər, oomisetlər və s.) və əsl göbələklərə (kisəli və bazidili) ayrılır. İbtidai göbələklər birhüceyrəli orqanizmlərdir. Onlar çoxlu nüvəyə malik olan tamamən bir hüceyrədən ibarət olur. Ali göbələklər çoxhüceyrəli orqanizmlərdir.

Sporlar (bəzi xüsusi hallar istisna olmaqla) hava vasitəsilə yayılır. Ən xəfif külək belə millimetrin mində bir hissəsi qədər olan xırda tozcuqları böyük məsafələrə yayır. Bu zaman küləyin istiqaməti və sürəti, havanın rütubəti və yağıntılar təsadüfi xarakter daşıyır. Sporlar yalnız əlverişli şəraitə (temperatur və rütubət) düşdükdə inkişaf edir.

Meyvə cisminin yaranması üçün eyni yerdə eyni növə aid, lakin müxtəlif cinsli 2 spor olmalıdır. Yalnız bu şəraitdə meyvə cismi inkişaf edir. Lakin iri göbələklərdə inkişaf 2 yolla gedir: birinci yol kisəli göbələklərin (askomisetlər), ikinci variant isə bazidial (bazidiomisetlər) göbələklərin yaranmasına səbəb olur.

Göbələklərin formalaşması

Göbələklərin müasir təsnifatı (John Webster,2007; İbrahimov A. və b., 2008)

 

Şöbə

Sinif və alt-sinif (a.s.)

Sıra

  1.  

Myxomycota

(1000 növ)

Myxomycetes

Echinosteliales, Liceales, Trichialıes, Stemonitales, Physarales

  1.  

Plasmodiophoromycota

(700 növ)

Plasmodiophoromycetes

Plasmodiophorales

  1.  

Oomycota

(1000 növ)

Oomycetes

Woroninales, Lagenidiales, Leptomitales, Saprolegniales, Peronosporales

Hyphochytridiomycetes

Hyphochytriales

  1.  

Chytridiomycota

(1000 növ)

Chytridiomycetes

Harpochytriales, Chytridiales, Blastocladiales, Monoblepharidales

  1.  

Zygomycota

(1000-dən çox növ)

Zygomycetes

Mucorales, Zoopagales, Endogonales, Entomophthorales, Dimargaritales, Kickxellales, Trichomycetes, Eccrinales, Amoebidiales

  1.  

Ascomycota

(30 000 növ)

Hemiascomycetes

Endomycetales, Protomycetales, Taphrinales

Plectomycetes

Eurotiales

Onygenales

Erysiphales

Pyrenomycetes

Ceratostomales, Sordariales, Melanosporales, Chaetomiales, Xylariales, Coronophorales, Hypocreales, Clavicipitales, Diatrypales, Diaportales, Pezizomycetes

Discomycetes

Phacidiales, Leotiales (Helotiales), Pezizales, Helvellalis, Tuberales

Loculoascomycetes

Myringiales, Asterinales, Carnodiales, Dothideales, Chaetothyriales, Pleosporales

Laboulbeniomycetes

Laboulbeniales, Spathulosporales

  1.  

Basidiomycota

(32 000 növ)

Agaricomycetes

Agaricomycetidae, Phallomycetidae

Holobasidiomycetes

Exobasidiales

(a.s.) Hymenomycetidae

Aphyllophorales, Agaricales s.l.

(a.s.) Gasteromycetidae

Sclerodermatales, Melanogastrales, Tulostomales, Lycoperdales, Nidulariales, Phallales, Hymenogastrales, Podaxales

Heterobasidiomycetes

Auricullariales, Tulasnellales, Tremellales, Dacrymycetales

Teliobasidiomycetes

Ustilaginales, Uredinales

  1.  

Deuteromycota

(25 000-dən çox növ)

Hyphomycetes

Hyphomycetales, Stilbellales

Caelomycetes

Acervulales, Pseudopycnidiales, Pycnidiales

 




    • Bioloji müxtəliflik həyatından..

    • Grand opening of Stoilensky’s pelletizing plant

      Burda xəbər başlığı olmalıdır

    • Burda xəbər başlığı olmalıdır

      Burda xəbər başlığı olmalıdır

    • Burda xəbər başlığı olmalıdır

      Burda xəbər başlığı olmalıdır

    • Burda xəbər başlığı olmalıdır

      Burda xəbər başlığı olmalıdır

    • Burda xəbər başlığı olmalıdır

      Burda xəbər başlığı olmalıdır